داراى سه مرتبه قراولخانه [ 31 ] و در زير قراولخانه‌ها كه همكف سطح زمين چهارفصل است نيز مختصر طويله بنا كرده‌اند . مجملا قلعهء مزبوره طورى بزرگ و جادار است كه از آذوقه و سيورسات اگر نقصانى نباشد پنج هزار نفر تا مدّتى خود را در آنجا مىتوانند نگاه داشته زيست و توقف كنند . سمت پشت عمارت چهارفصل به‌طرف گاوچاه ، ديگر عمارتى نيست و حصار و برج آنجا يكسر به سطح زمين مىرسد و مخصوصا در آن نقطه چند تير تفنگ به اطراف انداختيم . اين است ذكر محسّنات اين قلعه و آنچه را هم با وضع حاليّه مخالف و منافى هندسهء اين زمان ديد و لو تخطئهء اعمال اسلاف هم باشد ناچار به رشتهء تحرير مىآورد . ديگر تصديق و تكذيب اهل سررشته و بصيرت را نمىداند مؤيد و مقوى سليقهء من است يا نه . اولا بناى قلعهء مزبوره را بر خلاف آنچه مشهور است گمان نمىرود بهمن بن اسفنديار كرده باشد ، زيرا كه در دو هزار و هفتصد سال تقريبا قبل از اين ابدا توپ و تفنگ نبوده و اين برج و باره و توپخانه و قورخانه و زوايا كه در بناى كلّيه و طرح اين قلعه به‌كار برده‌اند براى آلات حرب آن زمان از قبيل گرز و تير و نيزه و شمشير نامناسب و غيرلازم است . به‌نظر چنان مىآيد كه ابتدا و بناى ثانوى اين قلعه از سيصد چهارصد سال قبل بيشتر نبوده است و به همين جهت قورخانه و توپخانه هم براى آن ساخته‌اند ، و ليكن بر خلاف قاعده و وضع اين زمان حياط قورخانه را در جاى مرتفع و طورى بنا كرده‌اند كه از بيرون قلعه با گلولهء شرپنل و گرناد وسط حياط قورخانه را مىتوان هدف و آماج قرار داد و به‌حسب قاعده بايستى انبارهاى قورخانه در زير زمين ، و باروط از آفت گلوله و آتش گرفتن [ 32 ] محفوظ باشد . ثانيا حمّام را چنان كه نوشتيم در جائى ساخته‌اند كه اگر داير باشد از عمارات چهارفصل گذشته به مراتب تحتانى و كلّيهء عمارات تاليه تا هرجا رطوبت نفوذ كند مضرّ است ، و اگر بائر باشد اسمى بىرسم [ است ] و مقصود از آن حاصل نيست . ثالثا آن معمارى كه در عهد مرحوم فرمانفرما ناصر الدّوله برحسب اجازهء اولياى دولت مبلغى خرج و درصدد اصلاح نواقص و تعمير ابنيه و باره و حصار اين قلعهء نو برآمده به‌واسطهء بىربطى در علم هندسهء نظامى « 1 » ، جان‌پناهها و مردگردهاى

--> ( 1 ) - در علم هندسهء نظامى خط فرمانفرماست .